Poszukiwania i badania skamieniałości na terenie ziem polskich prowadzono już w minionych wiekach. W XIX wieku geolog Ludwik Zejszner prowadził systematyczne badania terenowe w Tatrach i Karpatach. Zgromadził bogate zbiory paleontologiczne. Były to głównie skamieniałości prehistorycznych zwierząt morskich m.in. amonitów i belemnitów. Nie był on jedynym poszukiwaczem i badaczem skamieniałości. Pod koniec XIX wieku (1895 r.) odkryto i opisano jurajskie złoża w Łukowie. W okolicach Morąga odkryto i badano skamieniałości sylurskie. Swojego rodzaju laboratorium paleontologiczne stanowiły i stanowią Góry Świętokrzyskie. To głównie skamieniałości zwierząt morskich. Zgromadzono i usystematyzowano bogate zbiory m.in. amonitów i belemnitów.
Część tych zbiorów znalazła swoje miejsce w Muzeum Przyrodniczym im. Dzieduszyckich we Lwowie. Dużo skamieniałości znalazło się w różnych placówkach Państwowego Instytutu Geologicznego, a także w kolekcjach uniwersytetów w Warszawie, Krakowie i Wilnie.
Jednym z najważniejszych paleontologów okresu międzywojennego był prof. Roman Kozłowski. Prowadził on działalność badawczą i tajną naukowo-dydaktyczną w okresie wojennym, a w okresie powojennym wykształcił wielu wybitnych polskich paleontologów. Jego uczennicą była m.in. prof. Zofia Kielan-Jaworowska. Skamieniałości odkryte i opisane przez polskich paleontologów w XIX wieku i do II wojny światowej dały asumpt do dalszych poszukiwań i badań w okresie powojennym. Tereny, na których znajduje się Polska w poprzednich okresach geologicznych, w większości znajdowały się pod wodą. Ale niektóre tereny obecnych ziem polskich znajdowały się okresowo nad powierzchnią płytkich mórz i jezior.
Te tereny to Góry Świętokrzyskie, część Jury Krakowsko-Częstochowskiej, rejon Śląska (Krasiejów koło Opola), Roztocze, a także rejony Pogórza i gór. W miejscach tych oprócz skamieniałości prehistorycznych zwierząt morskich znaleziono także skamieniałości zwierząt lądowych i prehistorycznej flory. Znaleziono także wiele skamieniałych tropów zwierząt, w tym tropów dinozaurów. Teren Polski w okresie prehistorii nie sprzyjał gromadzeniu kompletnych skamieniałych szkieletów.
Od tej zasady są wyjątki. Polska jest bogata w tropy dinozaurów. M.in. znaleziono je w Borkowicach i Mniowie (Mazowsze), na Roztoczu (Lubelszczyzna), w okolicach Kielc i w Górach Świętokrzyskich i w rejonie Bałtowa. Dotychczas znaleziono tropy ponad 15 gatunków dinozaurów, w tym dużych zauropodów i drapieżników (allozaury i dilofozaury).
Polska w ostatnich latach stała się jednym z głównych światowych punktów odkryć paleontologicznych a najważniejsze z nich to:
I. Góry Świętokrzyskie.
– Jedno z pierwszych znalezisk tropów dinozaurów w rejonie Bałtowa.
W latach 60 i 70. prowadził tam poszukiwania i badania dr Zbigniew Karaszewski. W rejonie Bałtowa rozpoznano tropy ok 10 gatunków dinozaurów (Czarcia Stopka, Żydowski Jar). Poszukiwania i badania prowadził tam także dr Gerard Gierliński. Aktualnie jest jednym z najlepszych badaczy tropów dinozaurów. Odkrył także tropy dinozaurów na Roztoczu.
– Tropy Jurajskich dinozaurów w Sołtykowie niedaleko Bałtowa.
Widać tam wyraźne ślady dorosłych wulkanodonów, które niejako chronią młode wulkanodony przed atakiem dilofozaurów.
-Najstarsze na świecie tropy tetrapodów, które jako pierwsze kręgowce wyszły na ląd około 395 mln lat temu. Odkryto i badano je w latach 2004-2008 w Zachełmie. Autorami tego odkrycia są m.in. dr hab. Piotr Szrek i dr hab. Grzegorz Niedźwiedzki. „Cofnęli” oni niejako o 18 mln lat termin wyjścia kręgowców na ląd.
Makietę tego tetrapoda posiadamy w JuraParku Solec.
II. Krasiejów koło Opola.
Na występowanie skamieniałości triasowych zwierząt sprzed około 230 mln lat w kopalni iłu pierwszy zwrócił uwagę w latach 90 ubiegłego wieku dr Krzysztof Spałek (wtedy uczeń szkoły średniej). W latach 2000–2003 grupa młodych paleontologów, studentów pod kierunkiem prof. Jerzego Dzika w opuszczonej już wtedy kopalni, iłu odkryła m.in.: szkielety przodków dinozaurów – silezaura, szkielety gadów drapieżnych – teratozaura, polonozucha, aetozaura, szkielety płaza – metopozaura, szkielet gada latającego – Ozimek volans oraz skamieniałości ryb. Wśród uczestników tych poszukiwań i badań był autorem dr hab. Tomasz Sulej. Badacze odkryli, że płazy z tego okresu chorowały na skoliozę.
III. Lisowice (woj. śląskie).
W latach 2005–2006 odkryto tam dosyć kompletny szkielet drapieżnego gada sprzed około 230 mln lat. Dano mu nazwę „Smok wawelski”. W tym samym miejscu odnaleziono także skamieniałe szczątki dicynodonta (gada ssakokształtnego). Dano mu nazwę Lisowicia bojani. Mógł on mieć rozmiary współczesnego słonia. Odnalezienie szczątków lisowicii obok szczątków „Smoka wawelskiego przekreśliło dotychczasową opinię, że dicynodonty wymarły dziesiątki milionów lat wcześniej. Autorami tego odkrycia byli m.in. prof. Jerzy Dzik, dr hab. Tomasz Sulej i dr hab. Grzegorz Niedźwiedzki.
IV. Owadów–Brzezinki (woj. łódzkie) Odkrycie to nazwano mianem „polskiego Solnhofen”.
W latach 2024–2025 znaleziono tam skamieniałości z okresu późnej jury, m.in. skamieniałości skrzypłoczy, żółwi, ryb, lądowych gadów i owadów.
V. Borkowice (woj. mazowieckie).
Jest to światowej klasy stanowisko paleontologiczne. Określono je mianem „smoczego Eldorado”. W 2021 r. w kopalni Iłu odkryto kilka tysięcy ślady tropów m.in. zauropodów, teropodów. Znaleziono też liczne skamieniałe kości tych zwierząt.
VI. Kamieniołom Wapieni w Kowali (Góry Świętokrzyskie).
Dr Adrian Kin na przełomie XX i XXI wieku zidentyfikował tam skamieniałości trylobitów sprzed ok. 350 mln lat. W kamieniołomie w powiecie Opoczno odkrył skamieniałość pierwszego polskiego pterozaura, a także skamieniałości skrzypłoczy, ryb i owadów. Wielką miłością dr. Adriana Kina były amonity. Zgromadził ich kolekcję liczącą kilka tysięcy sztuk. Odnalazł m.in. skamieniałość największego polskiego amonita sprzed ok. 75 mln lat. Ma on wielkość ok. 118 cm. Aktualnie większość jego kolekcji znajduje się w Muzeum Państwowego Instytutu Geologicznego w Warszawie. Dr Kin całe swoje życie poświęcił poszukiwaniu i badaniu skamieniałości.
VII. Miedary (woj. Śląskie).
W latach 2022–2023 w nieczynnym wyrobisku cegielni odkryto duże znalezisko triasowych morskich gadów i płazów. Znaleziono tam m.in. skamieniałości tanystrofa.
VIII. W wielu miejscach na terenie Polski znaleziono kości mamutów i słoni leśnych, a także ich zęby, w tym ciosy. Znaleziono je m.in. w Warszawie, Koninie, w woj. podkarpackim, a także w rejonie miejscowości Pyzdry (woj. wielkopolskie). Największe nagromadzenie kości mamutów znaleziono w Krakowie. Obok kopca Kościuszki na ul. Spadzistej znaleziono tam tysiące kości należących do ponad 110 mamutów, a także innych wymarłych zwierząt. Jednym z najlepszych ekspertów zajmujących się trąbowcami i ssakami plejstoceńskimi jest dr Gwidon Jakubowski, który wcześniej, bo w 1964 roku, odkrył na pustyni Gobi skamieniałości pierwszego polskiego dinozaura – Tarbozaura.
Nasze Muzeum Ziemi im. Karola Sabatha, zajmuje się upowszechnianiem wiedzy z zakresu paleontologii. Bazujemy na naszych zbiorach. Posiadamy skamieniałości z pustyni Gobi, Maroka, Libanu, Argentyny, Madagaskaru, Czech oraz skamieniałości znalezione w Polsce. Są to skamieniałości metopozaura i ryb z Krasiejowa, kolekcje amonitów, rostra belemnitów, skamieniałości łodzika z okresu syluru znalezione w Solcu Kujawskim, a także skamieniałości gąbek, także z syluru. Podobną kolekcję stanowią kości mamutów (w tym zęby trzonowe i ciosy), kości innych wymarłych zwierząt lądowych. Zwracają uwagę także skamieniałości roślinne, w tym odciski skrzypów, paproci i widłaków znalezione w Świniarach (obrzeże Gór Świętokrzyskich).
Na bieżąco współpracujemy z wybitnymi polskimi paleontologami. Często odwiedzają nas dr Gwidon Jakubowski, dr Gerard Gerliński, mgr Tomasz Singer. Gościliśmy także prof. Annę Żylińską, dr. hab. Tomasza Suleja, dr. Andrzeja Boczarowskiego, dr. Daniela Tyborowskiego, mgr. Krzysztofa Poznańskiego.
Ryszard Głuszec
